Görünmez Duvar: Etik Sınırlar Neden Vardır?
Seans odası, kapısı içeriden de dışarıdan da kilitli bir laboratuvara benzer. Koşullar sabit kalmalı ki süreç güvenilir olsun. Sıcaklık değişirse, ışık titrerse ya da camdan bir tanıdık el sallarsa ölçüm bozulur. Terapötik çerçeve tam olarak bu nedenle vardır:
Değişkenleri kontrol altında tutmak için.
Danışmanlık etik sınırlar kavramı, terapötik ilişkiyi koruyan ve danışanın iyilik halini önceleyen profesyonel kurallar bütününü tanımlar. Türk Psikologlar Derneği etik yönetmeliği beş temel ilke üzerine kuruludur: Yetkinlik, Zarar Vermemek, Sorumluluk, Dürüstlük ve İnsan Haklarına Saygı. Aynı yönetmeliğin "Zarar Vermemek" başlığı, danışmanın önceden kestirilebilen ve kaçınılmaz olan zararı en aza indirmek için gerekli önlemleri almakla yükümlü olduğunu açıkça belirtir.
Peki bir danışman neden en çok sevdiği insanlara mesleki desteğini sunmamalıdır?
Sorunun cevabı, çerçevenin doğasında saklıdır.
Çift Yönlü İlişki Nedir ve Neden Terapötik Çerçeveyi Çökertir?
Çift yönlü ilişki (dual relationship), danışman ile danışan arasında terapötik rolün yanı sıra ikinci bir ilişki türünün bulunmasıdır. Akrabalık, arkadaşlık, iş ortaklığı, komşuluk… Bu ikinci kanal açıldığı an, seansın tek yönlü akan suyu bulanır. İlişki artık iki rolün çatışmasıdır.
Benzetmeyi şöyle kuralım: Yakınınıza danışmanlık yaptığınızda, masanın iki tarafında da siz varsınızdır. Geçmiş anılar, aile sofrasında dökülen bir bardak su, yıllar önceki bir bayram tartışması… hepsi seans odasına davetsizce girer. Tarafsızlık (nötralite) ilkesi burada çöker. Çünkü danışman, danışanını yıllardır tanımaktadır.
İşin daha derin katmanı transferans ve karşı-transferans süreçlerinde yatar. Danışan, danışmana geçmiş figürlerden gelen duyguları yansıtır, danışman da kendi tepkilerini fark ederek bu malzemeyi işler. Yakınlık ilişkisinde bu okuma yapılamaz. Duygusal arka plan zaten doludur ekrana yansıtılması beklenen film, danışmanın kendi aile albümüdür. TPD Etik Yönetmeliği bu nedenle halen hizmet verilen danışanlarla, onların yakınlarıyla ve eski danışanlarla duygusal yakınlık kurulmasını hükme bağlar. Yönetmelik ayrıca danışmanın halen hizmet verdiği kişilere cinsel ima ve yaklaşımlarda bulunamayacağını net biçimde belirtir. Aynı çatı altında büyümüş iki insan arasında bu sınırların korunması ise yapısal olarak imkansızdır. Yararlı olmak ve zarar vermemek ilkesi, danışmanı nesnelliğini koruyamayacağı durumlarda hizmet sunmaktan kaçınmaya yönlendirir.
## Gizlilik, Tarafsızlık ve Yetkinlik: Yakınlarla Çalışmanın Üç Kırılma Noktası
Yakınlarla çalışmanın çöktüğü üç kırılma noktası vardır: gizlilik, tarafsızlık ve yetkinlik.bu maddelerin üçü de seans odasının temel taşlarıdır.
Gizlilik ilkesi yakın çevrede uygulanamaz. TPD Etik Yönetmeliği'ne göre danışman, hizmet verdiği kişilerden edindiği bilgileri hukuki zorunluluklar dışında üçüncü kişilerle paylaşamaz. Aile sofrasında duyulan bir bilginin seans odasında "unutulması" ise nörobiyolojik olarak mümkün değildir. Akşam yemeğinde duyduğunuz bir cümleyi ertesi gün seansta yokmuş gibi davranmak, danışanın bilmediği bir asimetri yaratır. Asimetri ise manipülasyonun zeminidir.
Tarafsızlık kaybı ikinci kırılmadır. Yakınınız size bir çatışma anlattığında, çatışmanın diğer tarafını da tanıyor olabilirsiniz. Bu durum yorumları sessizce çarpıtır. Sempati yön değiştirir, bilişsel yeniden yapılandırma bir aile içi hizipleşmeye dönüşür. Çift ve aile seanslarında ise risk katlanır. Aile üyesi olan danışman, hangi sırrı kime söyleyeceği konusunda imkansız bir denklemle karşılaşır. Çiftin tekrarlayan iletişim döngülerinin yeniden yapılandırılması ancak nötr bir üçüncü gözle mümkündür ki bu, çift ve evlilik danışmanlığı sürecinin temel yapı taşıdır.
Yetkinlik ilkesi ise en yanlış anlaşılan boyuttur. TPD Etik Yönetmeliği, danışmanın danışan kişi ya da kurumlara zarar verebilecek eylemlerden kaçınmakla yükümlü olduğunu ve uzmanlığını kişileri yönlendirmek için kullanamayacağını belirtir. Her danışman her danışana uygun değildir. Yakınlık, mesleki yetkinliği zedeler. Çünkü bilgi asimetrisi terapinin motorudur. Danışan, danışmanın özel yaşamını biliyorsa, terapötik "boş ekran" işlevini yerine getiremez. Üzerine yansıtma yapılacak yüzey, çoktan başka resimlerle doludur. Yakının söyledikleri artık nötr olmaktan çıkar çünkü söylemlerin muhatabı artık hala, kardeş, danışmanın da çok yakın olduğu eş ya da arkadaştır. Danışanın geçmiş ilişkilerden taşıdığı bağlanma örüntüleri de bu zeminde okunamaz çünkü danışman zaten o örüntünün bir parçasıdır. Bu nedenle yakınlarına destek olmak isteyen danışmanın yapacağı en etik şey, onları doğru bir meslektaşa yönlendirmektir.
## Peki Yakınımız Destek İstediğinde Ne Yapmalıyız? Etik Yönlendirme Rehberi:
Etik yönlendirme üç adımda işler.
- Dinle, ama danışman şapkanı takma. Dinlemek başka, müdahale etmek başkadır. danışman bir yakını olarak duygusal destek verebilir ama süreç başlatmamalıdır.
- Uygun bir meslektaşa yönlendirme. Bu madde mesleki sorumluluğun gereğidir ve aynı zamanda yakınlarımızı niteliksiz değerlendirmeden de korur.
- Yakınların özel ihtiyacına uygun uzmanlığı gözetme. Çift terapisi, travma çalışması, çocuk danışmanlığı her biri ayrı bir formasyon ister.
Danışmanın kendi sınırlarını koruması da bu sürecin parçasıdır. Düzenli süpervizyon ve öz-bakım, danışan için güven artırıcı bir unsurdur. Süpervizör, terapide profesyonel sınırların yönetimi sürecinde danışmanın göremediği kör noktayı görür. Yakınlık ilişkisinde böyle bir dış göz mümkün değildir çünkü süpervizörün kendisi de masanın aynı tarafındadır. Bu yüzden etik kodlar, kişileri kendinden hizmet alımına yönlendirmeyi açıkça sınırlar ve değerlendirme tekniklerinin niteliksiz kişilerce kullanılmasına izin vermez.
## Sıkça Sorulan Sorular
Bir danışan eşine veya çocuğuna terapi yapabilir mi?
TPD Etik Yönetmeliği ve uluslararası etik kodlar çift yönlü ilişkiyi açıkça sınırlar. Eş veya çocukla kurulan terapötik ilişkide nesnellik korunamaz, gizlilik aile dinamiği içinde erir. Bu nedenle yakınların başka bir meslektaşa yönlendirilmesi etik gerekliliktir.
Danışman yakın bir arkadaşını acil durumda kısa süreli destekleyebilir mi?
Kriz anında ilk yardım niteliğinde duygusal destek verilebilir. Bir yakının yanında durmak insani bir refleksin gereğidir. Ancak terapötik süreç başlatılamaz. Danışman, mümkün olan en kısa sürede yakınını uygun bir meslektaşa yönlendirmekle yükümlüdür.
Danışman ile danışan arasında arkadaşlık kurulabilir mi?
Seans süreci boyunca ve sonrasında belirli bir süre sosyal ilişki kurulması etik dışıdır. Çift yönlü ilişki riski, daha önce elde edilmiş terapötik kazanımları geçersiz kılabilir. Arkadaşlık bağı, danışanın ifade özgürlüğünü ve danışmanın nesnelliğini zedeler.
Online seansta etik sınırlar yüz yüze seanstan farklı mı işler?
Temel ilkeler aynıdır. Gizlilik, nesnellik ve yetkinlik her iki ortamda da geçerlidir. Ancak online görüşmede kayıt güvenliği, şifreli platform kullanımı ve oturum dışı temas (WhatsApp, Instagram DM) konularında dikkat etmek gerekir. Sınırların açıkça konuşulması süreci güvende tutar.
Danışman sosyal medyada danışanını takip edebilir mi?
Danışmanın danışanı sosyal medyada takip etmesi veya etkileşime girmesi çift yönlü ilişki yaratır. Bu durum gizliliği ve terapötik mesafeyi zedeler. Sosyal medya istekleri ve pahalı hediyeler nazikçe reddedilmelidir.
Profesyonel ve Etik Bir Destek Almaya Hazır mısınız?
Etik sınırların korunduğu bir terapötik ortam, danışan için güvenli alanın ön koşuludur. Nesnellik, gizlilik ve yetkinlik üçlüsü bir araya geldiğinde, danışan kendi iç gözlem sürecine güvenle açılır. Bu çerçeve hem bireysel danışmanlık hem çift ve evlilik danışmanlığı hem de aile sistemleri üzerinde çalışırken aynı titizlikle korunur.
Kocaeli genelinde yüz yüze ya da Türkiye genelinde online görüşme için randevu oluşturabilir ya da telefon ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel danışmanlık hizmeti yerine geçmez.